Reguleren sterke cryptografie? Niet doen!

auteur taal datum publicatie

Maurice Wessling & Leon Kuunders Nederlands 13 december 2001 Informatiebeveiliging

Auteurs

Maurice Wessling is van Bits of Freedom, een privacy en burgerrechten organisatie voor de informatiemaatschappij. E-mail: maurice@bof.nl. Leon Kuunders is als security consultant en managing partner werkzaam bij NetSecure Nederland/Kuunders.info. E-mail: leon@kuunders.info.

Introductie

Na 11 september heeft het kabinet diverse maatregelen aangekondigd om terroristische aanslagen te verhinderen en de opsporing door politie en inlichtingendiensten te verbeteren. In dit Actieplan terrorismebestrijding en veiligheid staan behalve maatregelen die direct met de bestrijding van terrorisme te maken hebben ook plannen om de bevoegdheden en capaciteit van politie en inlichtingendiensten bij interceptie en decryptie van telecommunicatie te vergroten. Maatregelen dus, die de invloed van de regering op communicatiestromen vergroten. Met name de maatregelen op het gebied van cryptografie baren de auteurs zorgen.

Actiepunten als de modernisering van tapkamers, het bewaren van loggegevens door telecomaanbieders en het invoeren van key escrow zoals voorgesteld in het Actieplan terrorismebestrijding en veiligheid [1] hebben, uiteraard, een veel grotere reikwijdte dan alleen de bestrijding van terrorisme. De nieuwe bevoegdheden en extra capaciteit die politie en inlichtingendiensten na 11 september krijgen op het gebied van ICT zullen worden ingezet in alle voorkomende onderzoeken. De gebeurtenissen van 11 september maken het mogelijk om dergelijke maatregelen snel en met weinig tumult in te voeren. Tot nu toe is slechts door enkelen kritiek geuit [2] over de regulering van cryptografie, dat een onderdeel is van het actieplan. Terwijl juist dit onderdeel verstrekkende gevolgen heeft voor burgers en bedrijven.

Zoals het was

In 1994 lekte een wetsvoorstel uit dat het bezit, gebruik en verkoop van sterke cryptografie verbood [3]. Onder strenge voorwaarden zouden bedrijven een vergunning kunnen krijgen wanneer het gebruik van cryptografie noodzakelijk was voor hun bedrijfsvoering. Protesten van het bedrijfsleven, juristen en gebruikers leidden ertoe dat het voorstel nooit naar de Tweede Kamer werd gestuurd. Het verbod leek onuitvoerbaar, omdat waarschijnlijk geen enkele crimineel erdoor weerhouden zou worden om cryptografische software van het internet te downloaden. Bovendien ontkende het voorstel elk legitiem particulier gebruik.

In 1998 werd in het voorstel voor de wet Computercriminaliteit II de bevoegdheid opgenomen voor justitie om van een verdachte decryptie te eisen. De politie kon hiermee een verdachte dwingen om zijn bestanden of communicatie zelf te ontsleutelen. Juristen hebben zich hevig tegen dit voorstel verzet, omdat het in strijd is met een algemeen principe in het strafrecht dat een verdachte niet gedwongen mag worden mee te werken aan zijn eigen veroordeling. Dit onderdeel is later uit het wetsvoorstel Computercriminaliteit II geschrapt.

Met de regulering van Thrusted Third Parties is in 1999 een begin gemaakt in het overheidsdocument 'Nationaal TTP-project' [4]. Hierin worden de randvoorwaarden omschreven voor de certificering van TTP’s. Hoewel het project zich primair richt op de TTP als leverancier van authenticatiediensten (digitale handtekening) is in een deelproject aandacht voor controversiële reguleringen van TTP’s die vertrouwelijkheidsdiensten (versleuteling) aanbieden. TTP’s die deze vertrouwelijkheidsdiensten aanbieden moeten zorgen voor rechtmatige toegang voor opsporings- en inlichtingendiensten.

Binnen het project Rechtmatige Toegang (een samenwerkingsverband tussen het bedrijfsleven, overheid en opsporingsdiensten) wordt bekeken hoe toegang tot klare tekst door de TTP’s die vertrouwelijksheidsdiensten aanbieden zou kunnen worden georganiseerd. De overheid streeft in eerste instantie naar zelfregulering, wat in de praktijk neerkomt op de vrijwillige implementatie van key escrow of key recovery door TTP’s. Als stok achter de deur bevat een technische rapportage [5] van het project Rechtmatige Toegang een waarschuwing aan het adres van de TTP’s: “Indien het bedrijfsleven niet voldoende actief meewerkt aan de ontwikkeling van genoemd instrumentarium, zal de overheid nadrukkelijk overwegen om met nadere wetgeving de behoefte aan rechtmatige toegang in te vullen." Of key escrow of key recovery voor TTP’s wordt ingevoerd hangt onder andere af van een economische effectenrapportage.

Zoals het is

In de voortgangsrapportage [6] naar aanleiding van het Actieplan terrorismebestrijding wordt de laatste stand van zaken toegelicht: "Het project Rechtmatige Toegang is zojuist de tweede fase ingegaan. In deze fase wordt een zelfreguleringsmechanisme ontwikkeld, inclusief certificeringscriteria en -schema's, en wordt een Economische Effectenrapportage opgesteld."

Ook de vraag of Nederlandse TTP’s nog wel kunnen concurreren met buitenlandse TTP’s (die immers geen key escrow invoeren) lijkt aan de orde te komen: "Doel van het deelproject Economische Effectenrapportage is het verkrijgen van inzicht in de financiële gevolgen van rechtmatige toegang. Dit omvat de bedrijfseconomische gevolgen voor een vertrouwelijkheids-TTP die wil voldoen aan de TTP.NL normen en criteria voor vertrouwelijkheidsdiensten. Daarnaast wordt onderzocht wat de macroeconomische effecten zijn van het voldoen aan de criteria voor rechtmatige toegang voor het betrokken Nederlandse marktsegment, mede in relatie tot internationale markten." Eind januari 2002 moeten de criteria voor rechtmatige toegang klaar zijn.

Naast de regulering van TTP’s gaat de overheid ook werken aan een totale evaluatie van het beleid op het gebied van cryptografie. "[...]een onderzoek naar de vraag of naast de regeling van rechtmatige toegang tot cryptografische sleutels bij TTP's aanvullende maatregelen nodig zijn om de toegang tot versleutelde berichten door opsporingsdiensten en inlichtingendiensten te garanderen. Daarbij zullen alle alternatieven op een rijtje worden gezet, waarbij naast de belangen van de opsporings- en inlichtingendiensten, ook die van het bedrijfsleven en van de individuele burgers worden meegewogen. Na 15 januari 2002 zal een werkgroep starten die het totale cryptografie beleid in Nederland zal evalueren."

In een eerdere formulering in het Actieplan sprak het kabinet nog van het "streven naar regulering van krachtige cryptografie voor publiek gebruik". Dit streven lijkt nu afgezwakt tot het op een rij zetten van alle alternatieven. Naar verwachting zullen in deze evaluatie behalve key escrow ook methoden zoals het heimelijk gebruik van key loggers en trojan horses op de pc van een verdachte aan de orde komen.

Nederland als buitenbeentje

Maatregelen tegen terrorisme worden wereldwijd genomen. De aandacht voor het vergroten van bevoegdheden van politie en inlichtingendiensten is in al deze plannen groot. Opvallend is echter dat slechts weinig landen naar aanleiding van 11 september drastische plannen met betrekking tot cryptografie hebben aangekondigd. Ook in de USA is geen enkel wetsvoorstel ingediend dat het eindgebruik van cryptografie beperkt of de invoering van key escrow oplegt. Een belangrijke verklaring daarvoor lijkt dat in de USA al eerder een breed publiek debat over key escrow heeft plaatsgevonden naar aanleiding van de plannen voor de Clipper Chip in 1993 en een key escrow infrastructuur in 1996.

Welke gevolgen heeft het extreme en eenzame streven van de Nederlandse overheid met betrekking tot key escrow voor burgers en bedrijfsleven? Waar kunnen we cryptografie voor inzetten? Een paar voorbeelden.

In maart 1995 wordt door Bert-Jaap Koops en Joop Bautz een overzicht van de verschillende toepassingen voor encryptie gegeven [7]. Ze onderscheiden daarin de bescherming van transport van gegevens (betalingsverkeer, ketenverhoudingen, bedrijfscontacten en e-mail, EDI, internet, telewerken en besturingsprocessen) en bescherming van opslag van gegevens (smart cards, softwarebescherming, databanken, toegangscontrole tot systemen en integriteitscontrole van systemen). Bescherming van deze gegevens kan alleen gebeuren dankzij het bestaan van sterke cryptografie, is de conclusie.

De tijdelijke commissie van het Europees Parlement die onderzoek heeft gedaan naar het interceptiesysteem Echelon bracht hierover op 5 september j.l. rapport uit. De commissie concludeert in haar rapport dat het systeem “niet bestemd is om militaire, maar om economische en privé-communicatie te onderscheppen” [8].

Het magazine Management Team wijdde in mei van dit jaar een heel artikel aan bedrijfsspionage [9]. Dat bedrijfsspionage bestaat weten we al lang. Het feit dat het dankzij de vooruitgang op het gebied van ICT ongekende vormen heeft aangenomen en dus het belang van beveiliging van informatie des te belangrijker wordt is evident. Wederom lijkt het versleutelen van informatie de enige manier om de beveiliging op een aanvaardbaar niveau te brengen.

Wat heeft het reguleren van sterke cryptografische technieken nu voor gevolg voor een bedrijf, met andere woorden: wat zijn de nadelen van het reguleren, en dan met name het verplicht stellen van een key escrow mogelijkheid, van sterke cryptografie?

In het blad Computerrecht uit mei 1998 [10] geeft Bert-Jaap Koops als risico voor gecentraliseerde data-recovery diensten via TTP’s aan dat het in verkeerde handen vallen van recovery sleutels een reëel gevaar is. Doordat een TTP niet zorgvuldig controleert of de aanvrager wel recht heeft op de gegevens, of doordat iemand een werknemer van de TTP omkoopt. Dat dit een plausibel scenario is heeft Verisign begin dit jaar bewezen door een sleutelpaar op naam van Microsoft Corporation te verlenen aan een fraudeur. Uiteindelijk werd dit een probleem voor Microsoft omdat hun goede naam in gevaar kwam [11].

In een uitgave van het blad Compact (KPMG) van mei 1999 komen mr. drs. M.J. Dontje en drs. C.F. Olde Olthof tot de conclusie “dat de betrouwbaarheid die cryptografie biedt door key escrow vermindert. Bij doorbreking van de beveiliging van de TTP zou een onverlaat immers rechtshandelingen kunnen verrichten op een valse naam.” [12]

De nadelen voor het bedrijfsleven van regulering van sterke cryptografie zijn duidelijk. Het verlaagt de vertrouwensbasis waarop men aanspraak kan doen bij het inzetten van sterke cryptografie en introduceert een extra beveiligingsprobleem alwaar het de bescherming van privé sleutels betreft (wie controleert de controleur?). De complexiteit van het gehele systeem wordt groter, de keten van informatiebeveiliging zwakker.

Het probleem met betrekking tot het reguleren van sterke cryptografie en het verplichten van key-escrow mogelijkheden wordt in de notitie “Nationaal TTP-project” [4] als volgt omschreven: “Bij het internationaal gebruik van TTP’s doet zich een specifiek probleem voor als de betrokken partijen voor encryptie sleutelmateriaal gebruiken dat is gegenereerd door, verstrekt door en/of gedeponeerd bij een buitenlandse TTP. De Nederlandse wet- en regelgeving biedt onvoldoende aanknopingspunten om zulk sleutelmateriaal te achterhalen; de buitenlandse TTP zal niet gehouden zijn het sleutelmateriaal aan Nederlandse instanties te verstrekken.”

Conclusie

In alles is het onwenselijk dat de overheid ertoe over gaat de voorgenomen plannen met betrekking tot het gebruik van cryptografie uit te voeren. Technisch gezien is het afdwingen van een dergelijk beleid zeer moeilijk, terwijl controle op naleving ervan in deze internettijd onmogelijk lijkt te zijn. Ontwikkelingen op het gebied van de digitale handtekeningen nopen juist tot een tegenovergesteld beleid, één waarin het inzetten van sterke cryptografie zonder enige terughoudendheid als een voorwaarde voor welslagen wordt beschouwd.

Ten tijde van dit schrijven is het december 2001. In de week van het verschijnen van dit blad vindt de volgende voortgangsrapportage plaats (15 januari 2002) met betrekking tot de anti-terrorisme maatregelen. Laten we hopen dat bekend is gemaakt dat alle actiepunten die betrekking hadden op cryptografie daar ondertussen uit geschrapt zijn.

Begrippenkader
• Data-recovery: Het toegankelijk maken van versleutelde gegevens voor bevoegden die niet (meer) beschikken over de ontcijfersleutel.
• Key escrow: Het in bewaring geven van een (kopie van een) encryptiesleutel bij een vertrouwde derde.
• Key recovery: Techniek waarbij de ontcijfersleutel per bericht toegankelijk is voor een vertrouwde derde (TTP).
• Key logger: Hardware/software die het mogelijk maakt alle toetsaanslagen vast te leggen.
• Trojan horse: Programma met verborgen functionaliteit dat misbruik kan maken van de privileges van een gebruiker.

Referenties

[1] Ministerie van Justitie, 2001
“Actieplan terrorismebestrijding en veiligheid”
http://www.minjust.nl/c_actual/persber/actieplan.pdf

[2] Lodewijk Asscher, 2001
“BVD heeft geen nieuwe bevoegdheden nodig”
http://www.ivir.nl/publicaties/asscher/bvd.html

[3] Bert-Jaap Koops, 2001
“Crypto Law Survey”
http://cwis.kub.nl/~frw/people/koops/cls2.htm#nl

[4] Overheid, 1999
“Beleidsnotitie Nationaal TTP-project” (Tweede Kamer, vergaderjaar 1998–1999, 26581, nr.1)
http://www.overheid.nl

[5] Technische Werkgroep Rechtmatige Toegang, 2001
“Rapportage Technische werkgroep Instrumentarium Rechtmatige Toegang”
http://www.bof.nl/tappen/RapportageTWRT.pdf

[6] Overheid, 2001
“Eerste voortgangsrapportage met betrekking tot het actieplan Terrorismebestrijding en Veiligheid van 5 oktober 2001” (Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 27925, nr.21)
http://www.overheid.nl

[7] Bert-Jaap Koops, Joop Bautz, 1995
“De waarde van encryptie in het maatschappelijk verkeer”
http://cwis.kub.nl/~frw/people/koops/waarde.htm

[8] Tijdelijke commissie Echelon-interceptiesysteem, 2001
“Verslag over het bestaan voor een wereldwijd systeem voor de interceptie van particuliere ne economische communicatie”
http://www.europarl.eu.int/tempcom/echelon/pdf/rapport_echelon_nl.pdf

[9] Tom Nierop, 2001
“Bedrijfsspionage: van fake-sollicitatie tot brilcamera”
http://www.mt.nl/magazine/22361/36434?version=2

[10] Bert-Jaap Koops, 1998
“De risico's van data recovery voor overheid en gebruikers”
http://cwis.kub.nl/~frw/people/koops/pub/ttp-risk.htm

[11] Microsoft, 2001
“Erroneous VeriSign-Issued Digital Certificates Pose Spoofing Hazard”
http://www.microsoft.com/technet/security/bulletin/MS01-017.asp

[12] M.J. Dontje, C.F. Olde Olthof, 1999
“De Trusted Third Party: voorwaarde voor electronic commerce”
http://www.kpmg.nl/Docs/Information_Risk_Management/Publications/19992251Compact99-2-Don.pdf